RADIATSION XAVFSIZLIK ASOSLARI VA INSON OMILIGA TA’SIRI
Keywords:
Kalit so‘zlar: Radiatsion xavfsizlik; ionlashtiruvchi nurlanish; inson omili; ALARA prinsipi; radiatsion kasallik; deterministik ta’sirlar; stoxastik ta’sirlar; xavfsizlik madaniyati; doza chegaralash; texnogen avariyalar.Abstract
Annotatsiya. Mazkur ilmiy maqolada radiatsion xavfsizlikning nazariy va amaliy asoslari hamda ionlashtiruvchi nurlanishning inson organizmiga ta’siri kompleks tarzda tahlil qilinadi. Zamonaviy sanoat, tibbiyot va energetika sohalarida radiatsiya manbalaridan keng foydalanish natijasida xavfsizlik masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqot davomida radiatsion xavfsizlikning asosiy tamoyillari, jumladan, asoslanganlik, optimallashtirish (ALARA prinsipi) va doza chegaralash konsepsiyalari ilmiy jihatdan yoritib berildi. Shuningdek, ionlashtiruvchi nurlanishning deterministik va stoxastik ta’sirlari, ularning inson salomatligiga qisqa va uzoq muddatli oqibatlari tahlil qilindi. Inson omilining radiatsion xavfsizlik tizimidagi o‘rni alohida ko‘rib chiqilib, texnogen avariyalarning kelib chiqishida inson xatolari muhim rol o‘ynashi asoslab berildi. Xususan, Chernobil halokati va Fukusima AES avariyasi misolida xavfsizlik madaniyatining yetishmasligi oqibatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari radiatsion xavfsizlikni ta’minlashda texnik vositalar bilan bir qatorda inson omilini boshqarish, xodimlarning malakasini oshirish va monitoring tizimlarini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu maqola radiatsiya bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish va inson salomatligini muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
References
1. International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation Protection and Safety of Radiation Sources. Safety Standards Series. Vienna, 2014.
2. World Health Organization (WHO). Ionizing Radiation and Health Effects. Geneva, 2016.
3. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation (UNSCEAR). Sources and Effects of Ionizing Radiation. United Nations, New York, 2020.
4. Hall E.J., Giaccia A.J. Radiobiology for the Radiologist. Lippincott Williams & Wilkins, 2019.
5. Cember H., Johnson T.E. Introduction to Health Physics. McGraw-Hill Education, 2012.
6. Knoll G.F. Radiation Detection and Measurement. Wiley, 2010.
7. Siddiqova M., Ergashev T. ARXITEKTURA TA’LIM YO ‘NALISHIDAGI TALABALARGA EKOLOGIK TARBIYANI SHAKLLANTIRISH.
8. Siddiqova M., Ergashev T. BINOLARNI LOYIHALASHDA ATROF-MUHITNI TO ‘G ‘RI TANLASHNING EKOLOGIK AHAMIYATI.
9. Siddiqova M., Ergashev T. ATROF-MUHIT MUHOFAZASIDA YASHIL TEXNOLOGIYALAR VA INNOVATSIYALARNING ROLI.
10. Qizi S. M. A. et al. O ‘QUV BINOLARI VA O ‘QUV MARKAZLARINI RANG YECHIMINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR HAMDA SUN’IY INTELLEKT ORQALI LOYIHALASH //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика). – 2024. – №. 6. – С. 325-332.
