TURKISTONDA VAQF MULKLARIDAGI HUQUQ TIZIMI TARIXI
Abstract
Islom dini va huquqiga asoslangan madaniyatiga muvofiq ravishda rivojlangan muassasalardan biri vaqf muassasasidir. Islom huquqshunoslari tomonidan vaqf huquqiga oid nazariy matnlar kazuistik usulda fiqh asarlarida “Kitob ul-vaqf” sarlavhasi ostida batafsil yoritilgan.[7] Abu Hanifa fikriga ko‘ra, vaqf — vaqf qiluvchining o‘z mulki bo‘lgan ayn mulkining manfaatini biror xayriya yoki ezgu ishga bag‘ishlashidir. Abu Yusuf va Imom Muhammad vaqfni: “manfaati insonlarga tegishli bo‘lishi uchun bir mulkni Allohning mulki sifatida tasarruf qilish va uni mulk qilib olishdan abadiy chiqarib qo‘yish”, deb ta’riflaydilar.[1] Faqihlar tomonidan vaqfga oid turli nazariy ta’riflar berilgan bo‘lsa-da, musulmonlar tomonidan tashkil etilgan davlatlarda uning amaliy qo‘llanilishi turli shakllarda amalga oshirilgan.[3]
References
1. Hacı Mehmet Günay, “Vakıf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 2012. 6/139.
2. Ali Himmet Berki, Vakıflar, İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası, 1940.
3. Ahmed Akgündüz, İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, İstanbul, 2013.
4. O‘ktambek Sultonov, Toshkent vaqf mulklari tarixi: tarixiy hujjatlar tadqiqi va talqini (1507–1917), Toshkent: Fan, 2021. 223-236.
5. Р. Г. Мукминова, К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. по материалам «Вакф-наме», Ташкент: Фан, 1966. 31.
6. Robert D. McChesney, Waqf in Central Asia: Four Hundred Years in the History of a Muslim Shrine, 1480–1889, Princeton: Princeton University Press, 1991. s.59.
7. Ebû Muhammed b. Ahmed el-Aynî, el-Binâye fî Şerhi’l-Hidâye (Darü’l-Fikir, 1981), 6/139.
8. Sobirjon Boltaboyev, Turkistondagi vaqf mulklari tarixi (Namangan: Namangan nashriyoti, 2005), 6-b.
